Curahan Hati Seorang Penulis

10 Macam Tembung Basa Jawa Lengkap: Arti, Contoh & Tuladha Ukara [UPDATE 2026]

🔥 CATATAN PENTING DARI ADMIN (Update Agustus 2026):
Artikel ini pertama kali saya tulis bertahun-tahun lalu dan alhamdulillah pernah membantu banyak pelajar. Matur nuwun!
Supaya tetap menjadi rujukan terlengkap, daftar 10 macam tembung ini sekarang saya lengkapi dengan arti dalam bahasa Indonesia, contoh kata yang sering muncul di ujian, tuladha ukara (contoh kalimat), dan tips mengingat yang tidak ada di buku pelajaran. Monggo disimak!

 

Ilustrasi buku catatan dengan contoh 10 macam tembung bahasa Jawa, suasana belajar yang hangat.
"10 macam tembung: fondasi bahasa Jawa yang hidup di warung dan pasar. 🤍"

📖 Apa Itu Tembung dalam Bahasa Jawa?

Tembung dalam bahasa Jawa artinya kata — satuan terkecil bahasa yang punya makna. Sama seperti bahasa Indonesia yang punya kategori kata (kata benda, kata kerja, dll), bahasa Jawa juga membagi tembung menjadi 10 macam yang dikenal dengan istilah "10 Silah-silahing Tembung" (10 jenis kata)
www.kompas.com
www.kompas.com
.
Mengenal 10 macam tembung ini penting karena:
  • Hampir semua soal bahasa Jawa di SD-SMP bertanya tentang ini
  • Membantu memahami struktur kalimat Jawa
  • Fondasi untuk belajar materi lanjutan (camboran, rangkep, dll)

📋 10 Macam Tembung Basa Jawa Lengkap + Contoh

1. Tembung Aran (Kata Benda)

Tembung aran yaiku tembung kang nuduhake barang utawa jeneng — kata yang menunjukkan benda atau nama
id.scribd.com
id.wikipedia.org
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • Barang: meja, kursi, omah, mobil, buku
  • Nama orang: Budi, Siti, Pak Karta
  • Nama tempat: Solo, Semarang, Jakarta
  • Hewan: kucing, sapi, pitik
  • Tumbuhan: mangga, pari, klapa
Tuladha ukara: "Buku kuwi ana ing meja." (Buku itu ada di meja.)

2. Tembung Kriya (Kata Kerja)

Tembung kriya yaiku tembung kang nuduhake tumindak utawa pakaryan — kata yang menunjukkan perbuatan atau aktivitas
id.scribd.com
id.wikipedia.org
id.scribd.com
.
Contoh:
  • mangan (makan), turu (tidur), mlaku (jalan)
  • nulis (menulis), maca (membaca), nyapu (menyapu)
  • tuku (membeli), adol (menjual), gawe (membuat)
  • mabur (terbang), mlayu (berlari), nglangi (berenang)
Tuladha ukara: "Ibu lagi masak ing pawon." (Ibu sedang memasak di dapur.)

3. Tembung Kahanan / Sipat (Kata Sifat)

Tembung kahanan (kadang disebut tembung sipat) yaiku tembung kang nuduhake sifat utawa kahanan — kata yang menggambarkan sifat atau keadaan
adjar.grid.id
id.scribd.com
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • ayu (cantik), bagus (ganteng), gedhe (besar), cilik (kecil)
  • abang (merah), ireng (hitam), putih (putih), ijo (hijau)
  • manis (manis), asin (asin), pait (pahit), kecut (asam)
  • seneng (senang), sedhih (sedih), nesu (marah)
Tuladha ukara: "Klambi iki wernane abang." (Baju ini warnanya merah.)

4. Tembung Katrangan (Kata Keterangan)

Tembung katrangan yaiku tembung kang nuduhake wektu, papan, utawa cara — kata yang menjelaskan waktu, tempat, atau cara
www.detik.com
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • Waktu: saiki (sekarang), mangsa (nanti), wingi (kemarin)
  • Tempat: ing kene (di sini), ing kana (di sana), ing omah (di rumah)
  • Cara: alon-alon (pelan-pelan), cepet (cepat), apik (baik)
Tuladha ukara: "Dheweke teka wingi sore." (Dia datang kemarin sore.)

5. Tembung Ganti / Sesulih (Kata Ganti)

Tembung ganti (atau sesulih) yaiku tembung kang ngganti jeneng wong utawa barang — kata yang menggantikan nama orang atau benda
adjar.grid.id
www.kompas.com
id.wikipedia.org
.
Contoh:
  • Orang pertama: aku (saya), kula (saya - krama), kowe (kamu), panjenengan (Anda - krama)
  • Orang ketiga: dheweke (dia), piyambakipun (dia - krama)
  • Penunjuk: iki (ini), iku (itu), kae (itu - jauh)
Tuladha ukara: "Aku arep lunga menyang pasar." (Saya mau pergi ke pasar.)

6. Tembung Wilangan (Kata Bilangan)

Tembung wilangan yaiku tembung kang nuduhake jumlah utawa urutan — kata yang menunjukkan jumlah atau urutan
www.detik.com
adjar.grid.id
www.kompas.com
.
Contoh:
  • Jumlah: siji (satu), loro (dua), telu (tiga), papat (empat)
  • Urutan: kapisan (pertama), kapindho (kedua), kaping telu (ketiga)
  • Kolektif: akeh (banyak), sethithik (sedikit)
Tuladha ukara: "Aku duwe telu buku." (Saya punya tiga buku.)

7. Tembung Panggandheng (Kata Sambung)

Tembung panggandheng yaiku tembung kang nggandhengake tembung utawa ukara — kata yang menyambungkan kata atau kalimat
www.detik.com
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • lan (dan), utawa (atau), nanging (tapi)
  • amarga (karena), supaya (supaya), yen (kalau)
  • banjur (lalu), sawise (setelah)
Tuladha ukara: "Aku mangan sega lan iwak." (Saya makan nasi dan ikan.)

8. Tembung Ancer-ancer (Kata Depan)

Tembung ancer-ancer yaiku tembung kang dumunung ing ngarepe tembung aran — kata yang terletak di depan kata benda
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • ing (di, ke), saka (dari), kanggo (untuk)
  • marang (kepada), babagan (tentang), wiwit (sejak)
Tuladha ukara: "Buku iki kanggo ibu." (Buku ini untuk ibu.)

9. Tembung Panyilah (Kata Sandang)

Tembung panyilah yaiku tembung kang dumunung ing ngarepe tembung aran kanggo mbedakake — kata yang terletak di depan kata benda untuk membedakan
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • sang (untuk orang terhormat): Sang Raja
  • para (untuk jamak): para siswa (para murid)
  • si (untuk panggilan akrab): Si Budi
Tuladha ukara: "Para tamu wis teka." (Para tamu sudah datang.)

10. Tembung Seru / Panguwuh (Kata Seru)

Tembung seru (atau panguwuh) yaiku tembung kanggo ngungkapake rasa — kata untuk mengungkapkan perasaan
adjar.grid.id
brainly.co.id
adjar.grid.id
.
Contoh:
  • wadhuh (aduh), wah (wah), ih (ih)
  • lho (lho), ya (ya), o (oh)
  • cis (cis), hore (hore), astagfirullah (astagfirullah)
Tuladha ukara: "Wadhuh, larang banget!" (Aduh, mahal sekali!)

🎯 Tabel Ringkasan Cepat

No
Tembung
Bahasa Indonesia
Contoh
1
Aran
Kata benda
meja, kursi, omah
2
Kriya
Kata kerja
mangan, turu, mlaku
3
Kahanan
Kata sifat
ayu, gedhe, abang
4
Katrangan
Kata keterangan
saiki, wingi, alon-alon
5
Ganti
Kata ganti
aku, kowe, dheweke
6
Wilangan
Kata bilangan
siji, loro, telu
7
Panggandheng
Kata sambung
lan, nanging, amarga
8
Ancer-ancer
Kata depan
ing, saka, kanggo
9
Panyilah
Kata sandang
sang, para, si
10
Panguwuh
Kata seru
wadhuh, wah, lho

💡 Tips Mengingat 10 Macam Tembung

Jembatan keledai (mnemonic): "A-K-K-K-G-W-P-A-P-P"
Aran, Kriya, Kahanan, Katrangan, Ganti, Wilangan, Panggandheng, Ancer-ancer, Panyilah, Panguwuh
Atau lebih gampang: ingat 3 K (Kriya, Kahanan, Katrangan) di tengah, dan 2 P (Panggandheng, Panyilah, Panguwuh) di akhir.

💭 Renungan Penjaga Warung

Setiap hari di warung, tanpa sadar saya pakai semua 10 tembung ini:
  • Aran: "Mau beli apa, Bu?"
  • Kriya: "Saya jual kopi sachet."
  • Kahanan: "Kopi ini enak."
  • Katrangan: "Tadi pagi baru dikirim."
  • Ganti:"Saya kasih diskon."
  • Wilangan: "Beli tiga dapat diskon."
  • Panggandheng: "Kopi dan gula ada."
  • Ancer-ancer: "Taruh di meja."
  • Panyilah: "Para pelanggan setia."
  • Panguwuh: "Wah, laris sekali hari ini!"
Bahasa Jawa itu hidup di warung, di pasar, di dapur — bukan cuma di buku pelajaran!

💡 Penutup: Fondasi yang Kokoh

10 macam tembung ini adalah tulang punggung bahasa Jawa. Kalau adik-adik kuasai ini, belajar materi lanjutan (camboran, rangkep, krama) akan jauh lebih mudah.
Sugeng sinau, adik-adik! Semoga tabel ini membantu PR dan ujian kalian. 🤍

🙏 Catatan Rendah Hati dari Admin: Admin blog ini bukan guru bahasa Jawa dan bukan ahli sastra. Saya hanyalah penjaga toko yang belajar dari buku-buku lama dan sesepuh. Jika para guru atau teman-teman yang lebih paham menemukan kekeliruan, mohon sudi mengoreksi dengan lembut di kolom komentar. Matur nuwun!

📖 KAMUS KECIL

  • Tembung = kata
  • Aran = benda/nama
  • Kriya = kerja/perbuatan
  • Kahanan = sifat/keadaan
  • Katrangan = keterangan (waktu, tempat, cara)
  • Ganti = ganti (menggantikan nama)
  • Wilangan = bilangan/jumlah
  • Panggandheng = sambung (menghubungkan)
  • Ancer-ancer = depan (letak di depan)
  • Panyilah = sandang (pembeda)
  • Panguwuh = seru (ungkapan perasaan)

Tembung artinya kata kalau dalam bahasa Indonesia. Tembung adalah kumpulan dari suku-suku kata yang digabung-gabungkan menjadi satu sehingga membentuk kata.


Dalam bahasa Jawa, tembung dibedakan menjadi sepuluh macam menurut golongannya.

1. Tembung aran = kata benda.
Contoh : meja, kursi.

2. Tembung kriya = kata kerja.
Contoh: mlaku, mlayu.

3. Tembung ganti = kata ganti.
contoh : aku, kowe.

4. Tembung wilangan = kata bilangan.
contoh: siji, telu.



5. Tembung sipat/kaanan = kata sifat.
contoh: ayu, elek.

6. Tembung katrangan = kata keterangan.
contoh: wetan, kidul.

7. Tembung seru / pangguwuh = kata seru.
contoh: ah, eh.

8. Tembung sandhangan = kata sandhang.
contoh: kyai, raden.

9. Tembung panyambung = kata sambung.
contoh: lan, mulane.

10. Tembung pangarep = kata depan.
contoh: sing, ing.

Itulah sepuluh macam tembung dalam bahasa jawa.
Share:
 
----- --------------